26 września Agnieszka Chrzanowska i 29 września Lubelska Federacja Bardów sprawią, że Wrocław na kilka dni stanie się muzyczną stolicą Krainy Łagodności!

rozmowa z Lubelską Federacją Bardów znajduje się tutaj

wywiad z Janem Kondrakiem znajduje się tutaj

rozmowa z P. Selimem i M. Andrzejewskim znajduje się tutaj

wywiad z Markiem Andrzejewskim znajduje się tutaj

Znakomity lubelski bard Piotr Selim wraz z autorką tekstów Hanną Lewandowską 25 kwietnia wystąpią w Łodzi!

15 listopada w Łodzi wystąpi Piotr Selim

8 listopada w Zamościu Lubelska Federacja Bardów uczci koncertem 100-lecie Polski niepodległej

2 września odbędzie się IV edycja Festiwalu Polskiej Piosenki im. Kazimierza Grześkowiaka POŁUDNICA 2018

Dziś media pozwalają wszystkim usiąść koło kierowcy - z Janem Kondrakiem z Lubelskiej Federacji Bardów rozmawia Sławek Orwat

fot. Daniel Cichy

Zanim zaproszę Was Drodzy Czytelnicy do lektury, pozwólcie, że przytoczę dwie krótkie recenzje, jakie tuż po ukazaniu się poniższej rozmowy pojawiły się na najpopularniejszym portalu społecznościowym: Pani Basia Rejniewicz napisała następujące słowa: "To jest solidny, profesjonalny wywiad, czasami smutny, stawiający niewesołe diagnozy nie tylko z okolic muzyki, poezji czy piosenki. Dotykający rzeczy ważnych, dziejących się tu właśnie, nieopodal. Oto rozmawiają dwaj subtelni erudyci w sposób daleki od płaskich wymądrzałek: wszystkie odpowiedzi Jana Kondraka, jego racje i refleksje są racjonalnie i smakowicie wywiedzione. Oj! Zróbcie sobie Państwo kawę lub herbatę, usiądźcie wygodnie i poczytajcie, dziwiąc się zarazem że tak jeszcze ludzie rozmawiają, że w ogóle w ten sposób można jeszcze rozmawiać. Naprawdę warto!" Tadeusz Gidziński natomiast zrecenzował wywiad w następujący sposób: "Wielowątkowa, bardzo interesująca rozmowa. Mam nadzieję, że to zapowiedź wywiadu rzeki, który zostanie wydany w formie drukowanej i nie pozostawi czytelników obojętnymi. Ten duet na to stać. Brawo na dziś a zachęta na przyszłość". Dziękuję obojgu Znakomitościom za miłe słowa pod moim adresem i zapraszam do lektury.
 

Sławek Orwat: Piosenki Lubelskiej Federacji Bardów z jednej strony pełne są zadumy, głębokich metafor i skłaniają do refleksji. Od czasu do czasu można jednak znaleźć w waszym repertuarze utwory zabawne, ironiczne, a czasami nawet taneczne...

Jan Kondrak: Piosenki nasze są albowiem różne na przestrzeni dziejów. Na przykład "Specjalista od wzruszeń" Piotra to tekst piosenkowy. Tam nie ma żadnej poezji śpiewanej. To jest bardzo rzetelna robota tekściarska, a Hania Lewandowska prezentuje w tych tekstach klasę Agnieszki Osieckiej. Natomiast w "Kobietach mojego życia" Ta sama autorka stara się przekroczyć barierę piosenkowości i wchodzi w sferę poezji. Próbuje tam sposobu budowania metafor na bardzo odległych skojarzeniach co przynależy raczej do poezji i tu jeszcze trzeba powiedzieć jakiej – surrealistycznej. Podobnie jak jest w okresie surrealistycznym u Boba Dylana.Na przykład "Mr Tambourine Man" to jest utwór, kiedy Dylan jest surrealistyczny, kiedy odlatuje i kiedy wszystko mu się ze wszystkim kojarzy.

W tym czasie na przykład piszą również inni poeci amerykańscy i wcale nie stosują metafor. Allen Ginsberg jest w stanie na przykład napisać poemat prozą, czyli selekcjonuje rzeczywistość tak, jakby szedł po ulicy i rejestrował fragmenty rzeczywistości. To jest tak stylizowane. I nie znajdziesz tam metafor, tylko będziesz śledził losy bohatera jego oczyma. Powiedzmy: Idę ulicą. Zarzygana. Tu leżą pety, a tam dociska pedała do muru jakiś gruby koleś... i tak to się toczy u Allena Ginsberga. I co? To jest całkowicie inna technologia wytworzenia tekstu stylizowana na obserwację bezpośrednią. W przypadku Dylana i "Mr Tambourine Man" on nagle ma wizję! On ma wizję kolesia, który zaprosi go na swój statek, gdy on sam idzie przez nocne miasto. I to, co on pisze należy do nurtu poezji surrealistycznej (sennej, onirycznej), gdzie we śnie narkotycznym wszystko z wszystkim możesz połączyć. Hanka pisząc tekst "Kobiety mojego życia" przekracza normalne ramy piosenkowości, wchodzi w sferę poezji i wtedy można się zastanawiać, czy jest to poezja śpiewana czy piosenka. Posłużyłem się przykładami. To dotyczy wszystkich autorów federacyjnych. Ta różnorodność technik pisarskich.

fot. Daniel Cichy

Sławek Orwat: Jaka jest dziś w twojej opinii kondycja tego nurtu w Polsce? Adam Nowak z Raz Dwa Trzy powiedział kiedyś, że bardzo nie lubi tego określenia, dodając: "zamiast robić poezję śpiewaną, lepiej śpiewać dobre piosenki". Adam zwrócił też uwagę na utratę rangi Festiwalu Opolskiego, jaką posiadał on jeszcze w latach 60-tych, 70-tych i 80-tych, kiedy było to miejsce, gdzie spotykały się niemal wszystkie nurty muzyczne reprezentowane przez zwycięzców przeróżnych konkursów i festiwali, w tym także przez laureatów Studenckiego Festiwalu Piosenki w Krakowie.

Jan Kondrak: Debiuty składały się niegdyś wyłącznie z laureatów studenckiego konkursu.

Sławek Orwat: Czy dlatego dziś już nie jest tak, bo studenci słuchają disco polo?

Jan Kondrak: Nie dlatego. Nie tylko. Studenci słuchają DP, bo to przestało być obciachem, bo suweren objawił swoje przaśne oblicze, oblicze prawdziwe. Polacy w masie swej słabo rozróżniają dźwięki. Nie wiedzą kto fałszuje, kto nie. Kto ma wielki głos kto mały. Edukacja artystyczna upadła wraz ze zmianą ustroju i nie ma jej w szkołach powszechnych ani w mediach. Geneza tej choroby, choroby festiwalu opolskiego jest inna i warto o niej mówić. Opole jako festiwal polskiej piosenki jest dzisiaj perspektywą mylną i cząstkową, jest perspektywą na coś, co się skończyło. Wyczerpało. Festiwal opolski został dlatego osadzony w Opolu, że tam była największa mniejszość niemiecka na całym terytorium Polski. Chodziło więc o oswojenie, o inkorporację kulturową “niemczyzny” zdobytej w ramach Drugiej Wojny Światowej. Miało się to zapoczątkować poprzez najłatwiejszą, najbardziej ekspensywną formę artystyczną, jaką w dwudziestym wieku stała się piosenka. Piosenka nie jest wymysłem przedwiecznym.Taka jaką znamy pochodzi z paryskiego kabaretu Czarny Kot i ma dwieście lat dopiero. Dzięki mediom nagle stała się ekspansywna w dwudziestym wieku.

Posłużono się nią także montując festiwal w Opolu po to, żeby spolonizować te tereny, czyli Opole jako Festiwal miało misję państwotwórczą i w pewnym momencie ta misja się wyczerpała. Festiwalem zaczęły zarządzać grupy kolegów, grupy osób prywatnych, które dostrzegły silny związek pomiędzy wylansowanym przebojem, a stanem portmonetek ich żon. I panowie: taki, taki i taki (mogę wymienić nazwiska, bo jak jeździłem z moimi wychowankami, to poznałem niektórych “reżyserów” jego mać) sprywatyzowali to. Festiwal Opolski został sprywatyzowany jeszcze zanim sprywatyzowano polskie zakłady pracy, a działo się to w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, bo Opolem zarządzali wtedy ludzie działający na tzw. obrzeżach i w powiązaniu z mediami publicznymi. Były to grupy osób działające w radiach, w każdym programie poza Programem 2, gdzie duch misji nigdy nie umarł i trwa do tej pory. Wszędzie indziej wszystkie polskie programy zostały sprywatyzowane.

fot. Daniel Cichy

Sławek Orwat: W Trójce od lat konsekwentnie lansuje się Jaromira Nohavicę, którego notabene bardzo szanuję, natomiast na najbardziej zasłużonej polskiej Liście Przebojów bardzo rzadko uświadczy się polskich przedstawicieli piosenki literackiej. Was też sobie tam nie przypominam.

Jan Kondrak: Od przypadku do przypadku jesteśmy obecni w audycjach autorskich Trójki. Myśmy się ileś tam razy starali o znaczek Trójki na płytach. W końcu nagraliśmy w Studio im A.Osieckiej sporo materiału płytowego. Nigdy nie zostaliśmy jednak w ten sposób docenieni. My też moglibyśmy wygrywać Listę Przebojów Trójki. To, że tak się nie dzieje, wiąże się nie wiem z czym ale może z segmentacją współczesnego rynku muzycznego, gdzie nie ma wyraźnych centrów, czy też jednego centrum wyceny wartości dzieła. A to się wiąże z bardzo silną tendencją do prywatyzacji tej sfery. Każda stacja ma grupę “swoich wykonawców” przez siebie lansowanych. Jeśli nie jesteś w którejś stajni to cię nie ma. Tam są pozory misji, zaledwie pozory! Dlaczego tak jest? Tak było już w latach siedemdziesiątych i dlatego Opole nie reprezentowało wszystkiego, co działo się w polskiej piosence tylko część, ale to co pokazywano było bardzo dobre. Po prostu... jeśli komuniści wpuszczali kogoś na estradę, a rzadko wpuszczali, to tylko samych znakomitych ludzi.

Mało tego! W radiu siedział zawsze jakiś ktoś kto miał wykształcenie muzyczne i gust, jak na przykład pan Szpilman, który dbał, żeby nie wypuszczać piosenkarza „gołego”. Dawano mu orkiestrę radiową i życie artystyczne. Ja osobiście tym rzygałem, mnie ta estetyka doprowadzała do mdłości. Ale teraz już tak nie myślę.

fot. Daniel Cichy

Sławek Orwat: Pamiętam Orkiestrę Stefana Rachonia...

Jan Kondrak: Wcześniej tak i nie mam nic przeciwko temu. Rachoń, Łódź, to są wielkie sprawy, ale to jest fragment większej całości. Nie było nigdy żadnej Rady Kultury, która radziłaby nad tym wszystkim i mówiła: „no tak, to osiągnęło pewien poziom muzyczny, a to i to nadaje się do radia”. Nie było niczego takiego. Zobaczcie, ile dziś jest tego dziennikarskiego korowodu nad tym, kogo wysłać na Eurowizję. Przecież to jest oczywiste. Powinni tam jechać najlepsi, nawet jeśli przegrywają, powinni to być ludzie z najbardziej oryginalnym pomysłem reprezentującym Polskę. Druga sprawa, to gdzie na świecie jeszcze jest taka sytuacja, że przychodzisz do Polskiego Radia publicznego opłacanego ze składek społeczeństwa i redaktor prowadzący audycję ma takie koszyki: zagraniczne (a dokładnie, anglojęzyczne, bo francuskiego ani węgierskiego tam nie spotkasz), angielskie, angielskie słabsze, polskie i polski chłam.

fot. Daniel Cichy

Większość polskich utworów, które są wysyłane pocztą nigdy nie zostaje tam odtworzona. Gra się natomiast tylko te polskie kawałki, które zgłaszają duże firmy i takie, które są dogadane z szefami anten. Majorsi rządzą. Radio musi to puścić! Będzie cierpiało, że to co puszcza jest bez sensu i przyczyny, ale wie, że cierpi za miliony.Grube miliony.I dlatego cały czas antenowy wypełniony jest brytyjską muzyką. I teraz spróbujcie wyobrazić sobie sytuację odwrotną. Przyjeżdżamy my do Londynu i w Londynie we wszystkich rozgłośniach w BBC leci wyłącznie Lubelska Federacja Bardów, Budka Suflera, Maanam i... jest koszyk z brytyjskim chłamem. Wyobrażacie sobie coś takiego? Gdzie w ogóle jeszcze coś takiego na świecie zrobiono? Nigdzie! Jak jedziesz po Europie i masz włączone radio, to na Węgrzech po kolei włączają ci się stacje z muzyką węgierską, a w Chorwacji to w ogóle poprzerabiali cały brytyjski pop na język chorwacki. To jest karykaturalne, ale o czym to świadczy? Świadczy o tym, że istnieje polityka kulturalna, która ma jakieś zadania, ma jakąś misję. A wracając do Opola... ten festiwal na pewno nikomu już nie służy poza niewielką grupą osób i nie ma żadnej misji.

 

fot. Daniel Cichy

Jest to komercyjny festiwal, który posiada tradycyjną nazwę, której desygnat już dawno umarł. Festiwalem Polskiej Piosenki na pewno już nie jest. Z jednej strony dzieje się tak dlatego, że wchodzą tam w grę pieniądze, a słabo się dzieje dlatego, że państwo polskie nie sięga po instrumenty prawne, żeby wyregulować ten rynek, bo te pieniądze są tam jednak za małe, bo jednak huty miedzi mają stokrotnie wyższe obroty w sensie gospodarczym i to tym się zajmuje Sejm Polski, Parlament i Rząd, a taką gałęzią, która nie ma większych szans na eksport, na pomnażanie dóbr doczesnych kraju po prostu się nie zajęto.Tym zarządzają Brytyjczycy, odkąd Radio Luxembourg odniosło sukces potajemnie kształtując umysły i gusty DJ-ów radiowych. Jaki jest sens puszczania bezzębnych dziadków z Delty Missisipi rzępolących jakieś bluesy? Jaki to ma sens poza sensem szkoleniowo-muzealnym? A dlaczego nie puszcza się bezzębnych dziadów z Kurpiów, którzy też grają w pentatonice swoje kurpiowskie bluesy? Dlaczego nie ma pana Chopina, który wymyślił polską muzykę. Polską! Połowa Chińczyków potrafi polszczyznę muzyczną odszukać na mapie świata i wyłuskać bez trudu rytmy polskie, melodykę polską, bo pan Chopin był uprzejmy wymyślić i swym geniuszem wypromować coś, co jest charakterystyczne tylko dla Polski.

Czy tego nie ma już w Polsce? To jest w dalszym ciągu, ale Polska się do tego nie odwołuje. My jesteśmy do szczętu anglosascy. Selim jest anglosaski, Andrzejewski jest anglosaski, Wasilewska jest anglosaska, ja jestem w połowie anglosaski. Ja się burzę na to, bo jak ja byłem mały, to w radiu komunistycznym zawsze o szóstej rano puszczano miniatury klasyczne. W Programie Pierwszym zawsze leciały jakieś krótkie klasyczne formy muzyczne i to była misja.I to było skomentowane i rodziło snobizm pozytywny. Był też i taki moment w historii Polskiej Telewizji i Polskiego Radia, kiedy to dogadały się te dwie instytucje (tam jednak ponoć parę światłych osób jest) i były pieniądze państwowe przeznaczone na taką comiesięczną giełdę. Kompozytorzy, autorzy wysyłali nowo stworzone utwory i co miesiąc kilka z nich wybierano do lansowania w radiu i zrobienia teledysku, który szedł w oprawie programów telewizyjnych. Teraz już nawet nie wiecie pewnie, co to jest oprawa, ale kiedyś było coś takiego, że gdzie teraz są reklamy, mogły iść teledyski. W TVP Kultura jeszcze istnieje coś takiego, że jakieś teledyski chodzą zamiast reklam. I wtedy Telewizja Polska zakwalifikowała Andrzejewskiemu aż dwa numery do zrobienia teledysków, które powstały za państwowe pieniądze w profesjonalnych warunkach.

fot. Daniel Cichy

Sławek Orwat: Dziś nie tylko was pomija się w mediach. Jarociński etos też jest zupełnie pomijany. Jedynym wartościowym nurtem, który pomimo nie zawsze grzecznych tekstów pojawia się dziś w większych mediach jest hip hop.

Jan Kondrak: Amerykanizacja kultury polskiej. Podglebie dla ekspansji gospodarczej. Hip hop jest ciekawą formą rytmiczno - literacką. Tam poezji jest bardzo mało, ale literatury bardzo dużo. Hip hop wymyślił formułę na takie sążniste teksty jakby od Homera, Wergiliusza i ich kolegów. Tam są całe dramaty opowiadane, językiem prozy w stylistyce kolokwialnej, specjalnie wytworzonej przez kulturę hip hopu. Tu używa się skrótów, wulgaryzmów tak jak w życiu. I zobaczcie, tym się jarają od dwudziestu paru lat całe rzesze młodych ludzi. Więc nie ma żadnego problemu z popularyzacją literatury śpiewanej. Hip hop to piosenka literacka o zredukowanej linii melodycznej i podkręconym tempie.

Skoro to można lansować to znaczy,że inne gatunki zahaczające o literaturę też można. Kwestia chcenia. Kwestia polityki kulturalnej. My na podstawie własnego doświadczenia możemy tak powiedzieć. Kiedy w roku 1998 całe media lubelskie: dwie gazety codzienne, radio publiczne i telewizja publiczna chodziły za nami co miesiąc, wszystko nagrywały i potem puszczały urobek na antenie, to myśmy się w Lublinie stali szybko sławni.

fot. Daniel Cichy

Ja mogłem jeździć taksówką na przykład i nie płacić. Płaciłem.Na weselach grano nasze kawałki, a my do tej pory dwa razy w roku sprzedajemy pełne sale w Lubelskiej Filharmonii. My nie możemy grać w małych salach w Lublinie. Czyli krótko mówiąc, na naszym przykładzie widać, że jeśli tego typu piosenkę raz się zaprezentuje całej społeczności, to ona się lansuje bardzo łatwo, bardzo szybko.

Sławek Orwat: Lublin to miasto wielu gatunków muzycznych i artystów wielu dziedzin. W takiej atmosferze chyba nie jest trudno o inspiracje?

Jan Kondrak: Bardzo lubię spotykać się z plastykami, na przykład z Jarkiem Koziarą, który jest osobą niezwykle inspirującą. Całą płytę dla Dyjaka napisałem pod wpływem opowieści Jarka Koziary, który o tym nie wie, a ja wiem, że jak pisałem Sznyty dla Dyjaka, to pisałem je w imię różnych szalonych tez Jarka Koziary.

Sławek Orwat: Lubelska Federacja Bardów to dość złożona instytucja artystyczna, przez co chyba nie jest łatwo ją lansować?

Jan Kondrak: O nas nie da się powiedzieć jednym zdaniem. Jest to zjawisko wielopłaszczyznowe, które z trudem poddaje się jakimkolwiek klasyfikacjom i którego nazwa jest za długa. Próbowaliśmy ją nawet zmieniać ale to się nie przyjęło choć na paru płytach widnieje nazwa Federacja.

Sławek Orwat: Zauważ, że wtedy były takie programy jak Pegaz czy Sonda. Kto dzisiaj robi w TV programy na temat dobrej książki. Dawniej książki pisali Mickiewicz, Sienkiewicz, Nałkowska czy Redliński, a dzisiaj książki, które są medialnie lansowane piszą Kinga Rusin i Danuta Wałęsa.

fot. Daniel Cichy

Jan Kondrak: Ja myślę, że wtedy też tacy ludzie pisali książki.

Sławek Orwat: Dożyliśmy czasów, że każdy może napisać książkę, a to czy ona potem zostanie bestsellerem kompletnie nie wynika z jej poziomu literackiego, tylko z pieniędzy wyłożonych na jej promocję.

Jan Kondrak: Kiedyś też była nadprodukcja grafomanii na wszystkich polach, tylko wtedy nie wszyscy mieli okazje usiąść koło kierowcy. Dziś media pozwalają wszystkim usiąść koło kierowcy, a nawet tego kierowcę udawać, wskutek czego robi się tyraliera i nie ma hierarchii.

Sławek Orwat: Kiedy słyszę, że pani Wałęsa napisała jedną z najbardziej czytanych książek ostatnich lat, to ja w geście rozpaczy zadaję dziś grabażowe pytanie: "co się z nami stało?"

Jan Kondrak: No co się stało? W latach pięćdziesiątych to samo stało się w Ameryce, a Allan Ginsberg protestował przeciwko zhomogenizowaniu kultury. Andy Warhol zrobił natomiast inną rzecz. Postanowił adoptować wszystkie wzory sztuki konsumpcyjnej i przenieść je w rejony sztuki, co stało się najbardziej prowokacyjnym faktem w całej historii sztuki i choć pewne znamiona dzieła artystycznego ma, to umówmy się, że fotografia puszki z zupą Campbell sztuką jest taką sobie i to bardzo daleko umowną.

fot. Dominik Witosz

Sławek Orwat: Od lat buntuję się, że lansowana przez największe media estetyka muzyczna sięgnęła już niemal dna, tylko że jak zastanowić się głębiej, to łatwo zauważyć, że nie tylko w muzyce wszystko się dewaluuje. Kto dziś na przykład tworzy takie dzieła jak Beksiński?

Jan Kondrak: A skąd wiesz, że nie tworzy? Tego nie wiemy. Myślę, że powstaje wiele fantastycznych dzieł sztuki. Ja czasem chodzę do galerii, oglądam instalacje i staram się wynieść coś dla siebie. Od dwudziestu paru lat głównym źródłem moich inspiracji do tekstów są plastycy. Powiem ci zagadkę na koniec. Kim inspirował się autor tego tekstu: „Kiedy Prezydent Stanów Zjednoczonych budzi się ze snu/ Ojciec Narodu Korei Północnej robi dziwny ruch/ Drażni rakietę/ drażni rakietę/ drażni mu”. Do czego autor tutaj nawiązał?

Do Banksy'ego, który zrobił tutaj, u was taki mural. Na obrazie widzimy w jednym łóżku Prezydenta Stanów Zjednoczonych i Kim Dzong Una.Ci leżą i boczą się na siebie. Są golutcy i każdy z nich ma w kroczu rakietę balistyczną. Jeden drugiemu ją trzyma i drażnią sobie te rakiety. Napisałem o tym piosenkę. Ta piosenka kończy się akcją prezydenta Rzeczypospolitej, który widzi to wszystko i patrzy znacząco na obu. Jest jeszcze puenta: „A Kowalski nie patrzy się znacząco w ogóle. I strój ma jak trzeba i widelec i nóż i już”.

fot. Dominik Witosz

Szybciej więc do mnie dociera Raczkowski ze swoimi rysunkami, szybciej Banksy ze swoim muralem, niż przygoda z przeczytaniem najnowszej dysertacji doktora Gajdy na temat poetów i szarpidrutów.

Sławek Orwat: Najnowszą i zarazem najskuteczniejszą współczesną formą sztuki jest mem, co jest dla mnie najbardziej czytelnym dowodem na doprowadzenie sztuki do granic absurdu.

Jan Kondrak: Nie mów, że sztuka upadła, albo że upadło czytelnictwo, bo wzrok przeniósł się dziś na ekran tabletu czy monitora i my nie wiemy, co ci ludzie tak naprawdę czytają. To trzeba by badania przeprowadzić. Ja na przykład czytam bardzo poważne artykuły w Internecie, a to, że nie przeczytałem w tym czasie iluś tam książek, nie znaczy, że moje czytelnictwo i aktywność na tym polu spadły, więc my nie wiemy jak naprawdę jest. Nie serwujmy tego typu haseł, że „coś upadło”, bo to jest za łatwo powiedziane. Sztuka upadła? Nie wiemy. Mamy problem z rozpoznaniem, co jest dziś dziełem sztuki, a co nie jest, ale czasami kiedy przychodzisz do galerii, to widzisz: kur... jest dzieło! I już, nie ma to, tamto. Memy są wytworem i wyrazem swego czasu.Bywają genialne i skuteczne.

Sławek Orwat: Czy jako zanurzony w kulturze chrześcijańsko-judaistycznej i antycznej bard zgadzasz się na islamizację naszego kontynentu.

fot. Daniel Cichy

Jan Kondrak: Islam pochodzi z tej samej książki. Islam jest religią wywiedzioną ze Starego Testamentu podobnie jak Judaizm. Chrześcijaństwo jest efektem schizmy w łonie Judaizmu i jest judaizmem tylko współcześniej pojmowanym. Ja nie wiem, do czego Islam może jeszcze dążyć, ale odruchowo na żadne wielkie eksperymenty z jego udziałem się nie zgadzam.

Sławek Orwat: Mnie nie chodzi o samą religię. Mnie chodzi o mentalność, czyli na przykład kobieta idąca ulicami niemieckiego miasteczka w pojęciu przedstawicieli całkowicie obcej nam kulturowo cywilizacji jest własnością publiczną i może zostać zgwałcona w obecności męża. Czegoś takiego na naszym kontynencie dotychczas nie było.

Jan Kondrak: To jest daleko idące uproszczenie. Większość krajów europejskich, to były kiedyś kraje niewolnicze. Pojedź sobie na Słowację i zapoznaj się, jak wyglądały stosunki między dworem słowackim (polskim zresztą też), a warstwą poddanych, czyli chłopami. Co z prawem pierwszej nocy? Chłopki były notorycznie gwałcone, całymi zastępami były dostarczane na dwór pana feudalnego, gdzie były wykorzystywane. Podstawa jest w Starym Testamencie, który jest całkowitym, powtarzam całkowitym nakazem supremacji męskości nad żeńskością, czyli kobieta jest poddaną, jest niewolnicą, i musi rodzić w bólu.Czyli wszystkie dzieci są poniekąd z gwałtu, można tak powiedzieć w nawiązaniu do Twojego pytania. W kulturze paternalistycznej tak jest.

W momencie kiedy kobiety zdobyły w Europie prawa, kiedy zaczynają powoli być traktowane jak ludzie, pierwsze czego odmawiają, to odmawiają rodzenia dzieci i to zrobiły. Co robią kultury prymitywne, gdzie kobieta jest nadal niewolnikiem? One się nadal mnożą. U zarania dziejów kultura judaistyczna była taka sama, czyli równie krwiożercza i równie drapieżna. Tak samo chrześcijaństwo, które się wyłoniło i stało się religią państwową w łonie Cesarstwa Rzymskiego w 395 roku bodaj. Wszystko działo się od tego momentu niby to z nakazu jedynego Boga. Pokaż mi człowieka, który zna Boga, zna Jego imię i rzeczywiście słyszał, co Bóg mówi. Jeśli to nie jest wariat, czy Minister Obrony Narodowej pewnego kraju. Sumując: wszystko, co tyczy się historii ludzkości ma swoje fazy. Islam jest po prostu młodszą kulturą, czyli jest jeszcze w fazie drapieżnej, w jakiej jeszcze w trzynastym wieku było Chrześcijaństwo, kiedy wybijano Jadźwingów.

Prawdopodobny portret Saladyna autorstwa Ismaila al-Jazari z 1185 roku

Sławek Orwat: Za Saladyna Islam stał znacznie wyżej i w tym momencie rodzi się pytanie: dlaczego się cofnął?

Jan Kondrak: Ja myślę, że wiem dlaczego i nauka dała mi odpowiedź. Myślę, że Islam nie jedno ma imię po prostu. W Polsce też są Muzułmanie i to od kilkuset lat. Oni zachowują się całkowicie inaczej niż ISIS. Za Saladyna, kiedy tamta kultura wytworzyła niezwykłe zabytki, kiedy jej osiągnięcia naukowe były także niezwykłe, wtedy powstały też i te ciemniejsze, ortodoksyjne odłamy Islamu, które (uwaga!) zabraniały kulturze się rozwijać i petryfikowały wzorce.Mówiłem już o roli barda, że bard adaptuje pewne wzory kulturowe dla nowych czasów, żeby społeczeństwo mogło się rozwijać.

No, to tam tego nie było. Tam stanięto w rozwoju.Tak jakby w obronie nienaruszalności zasobów matki Ziemi.Jakby ignorując biblijne hasło o potrzebie podporządkowania sobie Ziemi, kosmosu itd. Dlatego wszystkie pomniki i wytwory kultury wyższej zostały w Afganistanie zburzone. To stało się właśnie w myśl tego odłamu Islamu, który rozwojowi mówi – nie. W łonie samego Islamu zwyciężyły odłamy bardziej brutalne i one nadal takie są i to dotyczy każdej kultury we wczesnym stadium rozwoju. Mówiąc jeszcze inaczej, należy się spodziewać, że ta kultura w zderzeniu z wysoką kulturą Zachodu ostrze swoje będzie tępiła.

fot. Dominik Witosz

Dygresja: Ameryka dość świadomie napędza konflikty pomiędzy poszczególnymi odłamami Islamu gdzieś tam w Afryce i w Azji i celowo wywołuje wojny lokalne po to, żeby to ostrze się samo tępiło, bo za chwilę Ameryka będzie miała ten sam problem co Europa. Przy okazji Ameryka napędziła na nas tę falę emigracji, by Europe zdestabilizować. Ameryka chyba boi się Europy. Europa jest kontynentem o o wiele większym potencjale ludnościowym i gospodarczym niż Ameryka. Tu trzeba pamiętać o tym co rzeczywistą przyczyną zmian na geograficznej i politycznej mapie świata? Jest to potencjał gospodarczy i intelektualny. Europa gdyby tylko chciała, mogła i umiała się zjednoczyć, w ciągu kilkunastu lat byłaby kontynentem potężniejszym niż Ameryka.Ta sobie nie może na to pozwolić. Dlatego Prezydent Stanów Zjednoczonych tak drastycznie zmienił teraz front wobec Niemiec, Wielkiej Brytanii, a zwłaszcza Francji.

Europa ma znakomite instrumenty prawne, żeby złym skutkom islamizacji zapobiegać. Prawo jest tylko poprawność polityczna je unieruchomiła. Wystarczy nie dopuścić do nawoływania do zbrodni w wykonaniu mułłów.

fot. Dominik Witosz

Wystarczy skorzystać z doświadczenia najmądrzejszych i najbardziej poszkodowanych ludzi, czyli Żydów. W Izraelu, żeby zostać obywatelem trzeba zdać egzamin z kulturówki, który co dwa lata jest powtarzany. Ja jestem za takim modelem przyjmowania imigracji. Egzamin z kulturówki i proszę bardzo. Jeśli wtłoczysz nowej społeczności pewne wzory wyższej kultury, to prawdopodobnie ostrze jej agresji się stępi. Powtarzam - prawdopodobnie, bo nie wiem jak będzie, bo być może dojdzie do przesilenia i nocy długich noży i pewnego dnia wszystkich nas wykończą. Owszem, może tak być.

Sławek Orwat: Kazik Staszewski też się tego obawia.

Jan Kondrak: Ja też się tego obawiam, ale trzeba przyjrzeć się temu co wstecz i nie być takim europocentrycznym i polonocentrycznym. Trzeba zobaczyć jak te wszystkie procesy w historii przebiegały i wyciągać praktyczne wnioski. Pamiętać przy tym, że nigdy nie było prostej ekstrapolacji z przeszłości. To zawsze gdzieś meandrowało i zawsze wychodziła jakaś trzecia strona medalu, czyli ząbki. Awers, rewers i ząbki.

 ***

Autor dziękuje Annie Piątkowskiej i Magdzie Karasek za nieocenioną pomoc w redakcji powyższej rozmowy

Ciąg dalszy rozmów z lubelskimi Bardami nastąpi

8 kwietnia w Londynie wystąpią liryczni Czarodzieje Listy Przebojów Polisz Czart - Lubelska Federacja Bardów w składzie: Marek Andrzejewski, Jan Kondrak, Piotr Selim i Katarzyna Wasilewska w repertuarze Boba Dylana

Wywiad z Markiem Andrzejewskim znajduje się tutaj

11 lutego w Łodzi spotkają się 3 Legendy Krainy Łagodności: Wolna Grupa Bukowina, Czerwony Tulipan i Lubelska Federacja Bardów!

27 stycznia w Londynie wystąpią liryczni Czarodzieje Listy Przebojów Polisz Czart - Lubelska Federacja Bardów w składzie: Marek Andrzejewski, Jan Kondrak, Piotr Selim i Katarzyna Wasilewska w repertuarze Leonarda Cohena!

 

Wywiad z Markiem Andrzejewskim znajduje się tutaj

Marek Andrzejewski - Ekologiczny bard z Lublina (Justyna Urbaniak - recenzja koncertu i Sławek Orwat - wywiad)

Magda Karasek - Organizator koncertu (fot. Marek Jamroz)

Andre Gaj - Czasem Trzeba (fot. Artur Grzanka)

Na londyńskiej ziemi gościliśmy już tak znany zespół jak Czerwony Tulipan, a już za kilka tygodni zaszczycą nas swoją obecnością członkowie Starego Dobrego Małżeństwa. Jednak by przerwy między muzyczno - zmysłowymi ucztami nie były zbyt długie i męczące, pani Magdalena Karasek zaprosiła do Sir Alfred Hitchcock Hotel wyśmienitych gości. Dnia 12 lutego w Londynie wystąpili Czasem Trzeba z Hull oraz Marek Andrzejewski. By przybliżyć obraz artystów zachęcam do odszukania informacji związanych z Krainą Łagodności oraz Lubelską Federacją Bardów. Szczerze przyznam, że jadąc na koncert nie zapoznałam się z repertuarem i nie wiedziałam, czego do końca się spodziewać. Zacznę więc od początku. Na miejscu oczom ukazał się bardzo klimatyczny budynek z typową angielską architekturą, usytuowany na uboczu ogromnej metropolii, oświetlony lampkami ogrodowymi, ze schodami zapraszającymi ku górze.

fot. Marek Jamroz

fot. Artur Grzanka

W środku zaś przy drzwiach, gdzie za chwilę miał rozpocząć się koncert, powitał nas przepiękny uśmiech przejętej organizatorki oraz sprzedającego bilety pana, który kilka chwil później porwał gitarę i wskoczył na scenę. I tak zaczyna się krótka historia o wzlotach i drganiach cząstek zebranych tam ludzi. Jako pierwsi wystąpili Czasem Trzeba w składzie: Andre Gaj (bileter) - gitara, śpiew, Damian Kamiński - gitara basowa, Daniel Brodalka - gitara solowa oraz żeński akcent zespołu Agnieszka Truszczyńska - instrumenty klawiszowe. Przygotowali publikę kilkoma poruszającymi utworami. Między innymi zagrano "Anioła", wybitnie bliski dla frontmana grupy utwór poświęcony Matce. Chociaż z początku trema była całkiem duża, z każdym następnym kawałkiem dawało się odczuć jak pomału rozpada się na pierwiastki pierwsze i znika wśród pięknych dźwięków. Całkowicie popadła w zapomnienie przy ostatnim utworze.

Czasem Trzeba (fot. Artur Grzanka)

fot. Marek Jamroz

Mamy nadzieję, że również dzięki publiczności, nagradzającej wszystkie akordy zasłużonymi i sowitymi brawami. Po krótkiej przerwie na scenie pojawił się pan Marek Andrzejewski, rozpoczynając swój występ piosenką "Jak listy". Z początku wsłuchałam się tylko w dźwięki gitary, jednak z chwilą, gdy artysta zaczął śpiewać, od razu podniosłam zaciekawiony wzrok. Barwa głosu z akustycznym brzmieniem gitary zaintrygowałyby bowiem każdego! Współgrały ze sobą, jak dla siebie stworzone, a repertuar dopełniał perfekcyjną całość. Po Czasem Trzeba i pierwszym numerze pana Marka wydawać by się mogło, że resztę wieczoru spędzimy w miłym, doborowo oprawionym melancholijnym nastroju. Szybko zostaliśmy jednak zaskoczeni piosenką, która spowodowała fale zaintrygowanych spojrzeń, uśmiechów i salw śmiechu. Zostaliśmy bowiem przyzwyczajeni, że poezja śpiewana to splot nostalgicznych wątków.

Magda Karasek (fot Marek Jamroz)

Daniel Brodalka - gitara (Czasem Trzeba) fot. Artur Grzanka

W końcu są to śpiewane wiersze o tematyce najczęściej trudnej, poważnej, emocjonalnej, tak bardzo życiowej - jednak wciąż prowadzącej po innej nici postrzegania. Bard pokazał, że mimo wszystko nie należy się sugerować tylko tym. Przeplatał swój występ balladami, przy których odpływało się ku leśnym polanom, spokojnym krainom - tym wewnątrz nas, by za chwilę zaśpiewać o rzeczach prozaicznych, jednak jakże trafnie ubranych w słowa. Nie spodziewałam się, że piosenka o smutnym jogurcie może być tak interesująca! Co równocześnie utwierdziło mnie w przekonaniu, że nie tylko ja zwracam uwagę na takie kwestie i nie jestem odosobniona w używaniu kubka z obitym uchem (chociaż obok stoi piękny, błyszczący, nowy), bo akurat jemu zrobi się przykro i może poczuć się zbędny. Publika została poprowadzona przez szlaki wspomnień, które same przepływają przez nas jak strumienie przy każdej styczności z tego rodzaju występami.

Andre Gaj - gitara i wokal oraz Damian Kamiński - bas (czasem Trzeba) fot. Artur Grzanka

Agnieszka Truszczyńska  - Czasem Trzeba (fot. Artur Grzanka)

Przez moją głową przetoczyły się obrazy mojego kochanego rodzinnego miasta, ogniska zimą w otoczeniu strzelistych gór i kuligi, chwile jakie spędzałam kiedyś w stadninie konnej (głownie przez ostatnią piosenkę z bisu). Na chwilę odpłynęłam do czasów pierwszych, tych jakże ważnych i "wielkich" szkolnych miłości. Mogłabym tak wyliczać w nieskończoność, bowiem zakres zdjęć wywołanych dźwiękami jest wielce obszerny! Wszakże trochę się już przeżyło. Wrócę jednak do występu pana, dzięki któremu wszystko to na nowo rozbłysło w głowach. Spotkanie zakończyło się siedmioma bisami! No dobrze, bis był jeden, ale ku uciesze zebranych objął aż siedem utworów, dzięki skandowaniu z głębi sali "JESZCZE SIEDEM!". Artysta w pełni stanął na wysokości zadania i obdarował nasze zmysły niezwykle optymistyczną serią swojej twórczości. Jeśli więc ktoś nie miał okazji (jak jeszcze kilka godzin wstecz ja sama, wstyd się przyznać) posłuchać wykonawców ostatnich dni, powinien nadrobić zaległości.

fot. Marek Jamroz

Panowie i Pani będą bowiem grać jeszcze wiele koncertów. Nie tylko na angielskiej ziemi, więc bez obaw, każdy na pewno ich bez problemu odnajdzie w swojej okolicy. Nie pozostaje mi więc nic innego jak podziękować w imieniu swoim, Polisz Czarta i Polskiego Wzroku pani Magdzie za zorganizowanie imprezy z rewelacyjnymi muzykami oraz za zaproszenie! Nie można również pominąć podziękowań wszystkim artystom, każdemu z osobna i wszystkim razem bez wyjątków za fantastyczny występ i połechtanie zmysłów. Życzymy wielu następnych, równie udanych koncertów i publiczności tak dobrej jak w Londynie!

Justyna Urbaniak 

fot. Marek Jamroz

fot. Marek Jamroz

- Kiedy twarzą w twarz spotykają się Polisz Czart i Kraina Łagodności, to myślę, że niezły czyściec może z tego wyniknąć (śmiech). Zgodzisz się, że muzykę Lubelskiej Federacji Bardów można nazwać muzyką oczyszczającą?

- Nie wiem, czy jest ona oczyszczająca, ale na pewno w jakiś sposób jest czysta. My najczęściej używamy instrumentów akustycznych, przez co jesteśmy ekologiczni. Ekologiczni w myśleniu oraz  ekologiczni w sposobie pisania piosenek i ich wykonywania. Jest w tym coś czystego przynajmniej w zamyśle i nie chcemy, aby nasza muzyka była zafarbowana, zamotana fotoshopem, wyretuszowana.

- Czystość waszej muzyki opiera się też na szczerości przekazu.

- No tak! To jest w ogóle podstawowa sprawa, że trzeba pokazać coś prawdziwego. Najczęściej są to właśnie emocje, osobiste przemyślenia czy jakaś własna obserwacja świata. Taka jest też rola barda, żeby komentować rzeczywistość, a nie tylko śpiewać proste piosenki o miłości.

fot. Marek Jamroz

- Od razu przypomina mi się Jacek Kleyff i jego nieśmiertelna "Ballada o miłości w magazynie koła rolniczego" (śmiech).

fot. Marek Jamroz

- Ale zobacz, ile tam jest przemyconych nawiązań do ówczesnej rzeczywistości, jak choćby to brudne siodło motocykla, z którego sterczy sprężyna, czy ta zielona płachta sukna prezydialnego...

- ...na którym bohaterowie ballady mieli zamiar się kochać, i na koniec ta zaskakująca puenta, kiedy to okazuje się, że delikwent chciał całą "sprawę" załatwić w tempie ekspresowym, gdyż... śpieszył się... na zakładową wycieczkę.

- Mistrzowskie nawiązanie! (śmiech)

fot. Artur Grzanka

- Zaczynałeś w roku 1988 od orkiestry św. Mikołaja.

Bogdan Bracha - Orkiestra św. Mikołaja

- Ja ten okres wspominam jako okres pasjonacki. Myśmy wtedy dużo chodzili po górach i ja Bogdana [Brachę - przyp.red] po raz pierwszy spotkałem w jakiejś stodole, gdzie nocowaliśmy i gdzie on także jako wędrowiec akurat dotarł, chociaż wcale nie był na nocleg zapowiedziany ani zabukowany (śmiech). Trafił po prostu swój na swego i wtedy też po raz pierwszy usłyszałem jak on fantastycznie śpiewa i gra na gitarze. Dużo też rozmawialiśmy, bo byłem wówczas początkującym muzykiem, bardzo zafascynowanym piosenką ludową. Zgadaliśmy się więc dość szybko, po czym pojechałem na pierwszą próbę zespołu, który wtedy jeszcze nawet nie miał swojej nazwy. Grałem tam na bałałajce, na basach podhalańskich i na gitarze, a Bogdan miał pomysł, żeby śpiewać piosenki łemkowskie.

- Miałeś także swój udział w kultowym Teatrze Gardzienice Włodzimierza Staniewskiego oraz w Teatrze Grupa Chwilowa śp. Krzysztofa Borowca.

fot. Artur Grzanka

Włodzimierz Staniewski - Teatr Gardzienice

- Kiedy już trochę popracowaliśmy w Orkiestrze, kilkoro z nas dostało propozycję, żeby wziąć udział w warsztatach Teatru Gardzienice. Teatr ten organizował warsztaty teatralno-muzyczne od wielu, wielu lat i nadal to robi. Pojechaliśmy więc i już tam zostaliśmy. Wsiąknęliśmy na dobre, ja na chwilę, Marcin Mrowca na stałe.

- Czym różnił się Teatr Gardzienice od Teatru Grupa Chwilowa?

- To są dwa zupełnie różne światy. Teatr Gardzienice to teatr, który wywodzi się z pieśni. Dla nas, dla których pieśń i muzyka stanowiły pasję życia, wszystko to było bardzo po drodze. W tym Teatrze zresztą cały ruch sceniczny wywodzi się z pieśni. To jest trochę tak, jak opowiadanie tańcem o architekturze, bo tak naprawdę trzeba ten teatr zobaczyć, żeby wiedzieć, o co w nim chodzi. Jest to teatr niezwykły, który wywarł na mnie olbrzymie wrażenie, teatr niezwykle profesjonalny, w którym spotkałem się z bardzo wysoce postawioną poprzeczką artystyczną. Był to też teatr reżyserski i autorski Włodzimierza Staniewskiego. On miał w ogóle taki pomysł, że przeniósł go na grunt - jakbyś ty to powiedział - czysty, bo przeniósł go na grunt podlubelskiej wsi do Gardzienic, a jest to miejsce, gdzie - uwierz mi - diabeł mówi dobranoc.

Krzysztof Borowiec - Teatr Grupa Chwilowa (fot. Jan Borowiec)

- A Teatr Grupa Chwilowa?

fot. Artur Grzanka

- Porównując Teatr Gardzienice do Teatru Grupa Chwilowa, to w tym drugim przypadku teatru było znacznie mniej. Robiliśmy tam coś, co właściwie należałoby nazwać śpiewogrą. Otóż Krzysztof Borowiec nosił przez wiele lat w swojej torbie "Album Rodzinny". Jest to poemat, który napisał Michał Bronisław Jagiełło, a napisał go na podstawie zdjęć z własnego albumu rodzinnego. Są to zdjęcia, które przedstawiają jego rodzinę w momentach bardzo przełomowych dla całej naszej polskiej tradycji, czyli tuż przed II Wojną Światową, podczas II Wojny Światowej i zaraz po II Wojnie Światowej, kiedy - jak to pokazane jest właśnie w tym albumie - jego rodzina przejeżdżała pociągiem z Polski do Polski przez granicę, a miejscem akcji była Wileńszczyzna, czyli Wilno i okolice Wilna, a bohaterami były postacie, które występują na tych zdjęciach i które opisane są za pomocą prostych, ale jednocześnie niezwykle pięknych i wzruszających wierszyków. To, że mogłem brać udział w tworzeniu "Albumu Rodzinnego", było dla mnie niezwykle ważnym doświadczeniem. Wszystkie te wiersze składające się na całość tego poematu opatrzyliśmy muzyką i wykonywaliśmy jako pieśni siedząc przy stolikach między publicznością, a Krzysztof Borowiec jako reżyser był... kelnerem, spektakl był osadzony w przestrzeni kawiarnianej. Krzysztof miał też taką bardzo brzęczącą tacę, którą w momentach najbardziej wzruszających niespodziewanie upuszczał. Piosenki z "Albumu Rodzinnego" są bardzo kameralne, spokojne i wydaje mi się, że piękne… Ten moment, kiedy następowało upuszczenie tacy przez Krzysztofa Borowca, był czymś, jakby nagle spadała bomba i było w tym coś tak potwornego, coś tak nieludzkiego, jak ta wojna.

Album Rodzinny

- Jako solista zacząłeś występować w 1993 roku. Wystarczył ci zaledwie rok, żeby zostać laureatem I nagrody Studenckiego Festiwalu Piosenki w Krakowie oraz nagrody im. Wojtka Bellona dla śpiewających autorów. Przyznasz sam, że w zadziwiającym tempie stałeś się artystą znanym?

- Wiesz co? Wtedy wcale mi się nie wydawało, że dzieje się to tak szybko. Jak się ma... ile to ja miałem wtedy lat? No... ileś tam. Byłem sobie małą dziewczynką (śmiech) i wtedy rok to jest naprawdę dramatyczny i wielki okres czasu. To dopiero teraz ten czas się dla nas zmienił i dopiero teraz nam te lata biegną o wiele szybciej, niż wtedy. W roku 1993 to ja byłem zupełnie inną dziewczynką niż w roku 1994, kiedy zostałem laureatem i był to długi i owocujący w wiele wydarzeń rok i wtedy wcale mi się nie wydawało, że wszystko jest za szybko i nagle, natomiast na pewno spowodowało to wtedy u mnie jedną ważną rzecz. Kiedy na Studenckim Festiwalu Piosenki dostałem nagrodę im. Wojtka Bellona dla śpiewających autorów, bardzo mnie to zmobilizowało do dalszej pracy.

Marek Andrzejewski i Grupa Niesfornych

fot. Artur Grzanka

- Zaśpiewałeś dziś piosenkę tytułową z albumu Trolejbusowy batyskaf, który został nagrany w roku 1996 pod szyldem Grupa Niesfornych i - co ciekawe - będąc artystą lubelskim, nagrałeś ten album z jazzmanami z Katowic.

- To się też trochę wiąże z opowieścią o Festiwalu w Krakowie i o roku 1994, bo kiedy dostaje się takie nagrody, to trzeba też jakoś poważniej pomyśleć o tym, żeby tego nie zmarnować.

- Skąd wzięła się Grupa Niesfornych?

- Zespół powstał dlatego, że chciałem swoje piosenki pokazać w trochę innym świetle. Chciałem trochę odejść od poezji śpiewanej.

- I dlatego na moment związałeś się z jazzem?

- Powiedziałbym, że chciałem te moje piosenki ubogacić, dodając im troszeczkę koloru do formuły poetyckiej. Nie zamierzam tu oceniać, że muzyka poetycka jest niekolorowa, bo ona już wtedy miała wielu świetnych aranżerów i dużo fajnych, kolorowych pomysłów, jak na przykład Wolna Grupa Bukowina i przede wszystkim te ich świetne aranże wokalne. Ja w tym wszystkim próbowałem znaleźć swoją własną drogę, żeby pokazać swoją piosenkę w mniej oczywistym świetle, chciałem też, żeby była ona rozpoznawalna i żeby była inna. W związku z tym pojawili się muzycy z Akademii Jazzowej w Katowicach, czyli pojawił się saksofon, trąbka, gitara basowa, bębny i granie bardziej funkujące, albo tak, jak mówisz jazzujące. I tak powstała Grupa Niesfornych i tak nagraliśmy płytę Trolejbusowy batyskaf.

fot. Artur Grzanka

fot. Artur Grzanka

- To jest jedyna płyta, jaką nagrałeś w tym składzie?

- Dokładnie w tym składzie tak, natomiast następna moja płyta, która ukazała się kilka lat później, też zawierała w sobie muzyków z Grupy Niesfornych, chociaż już nie wszystkich.

- Niewątpliwie twoim najważniejszym "dzieckiem" jest Lubelska Federacja Bardów. Z formacją tą wiąże się o tyle ciekawa historia, że oprócz tego, że jesteście zespołem stricte muzycznym, jesteście też dla Lublina czymś podobnym, jak Piwnica Pod Baranami dla Krakowa.

- Bardzo ładnie to wychwyciłeś. Tak, jest to rodzaj piwnicy artystycznej opartej na składce repertuarowej. Składamy się bowiem swoim repertuarem na program, bo jest wśród nas wielu piszących, wielu komponujących, wielu wokalistów. 

Marek Andrzejewski i Mateusz Augustyniak (Polski Wzrok) fot. Marek Jamroz

Jola Sip (fot. Dariusz Gontarz)

Taka zresztą była nasza idea od początku, kiedy to w Lubelskiej Federacji Bardów było trochę więcej wokalistów i trochę więcej piszących bardów niż obecnie i z różnych powodów się to potem zmieniało. Odszedł z naszego świata Marcin Różycki, wyemigrował w dalekie strony Igor Jaszczuk i tak to wszystko się jakoś potoczyło, że w tej chwili zamiast wielu autorów, jest ich paru, za to skład zespołu jest bardziej zelektryfikowany. W tej chwili ze składu założycielskiego zostało tylko nas czworo: Jan Kondrak, Piotr Selim, Jola Sip i ja.

- Jola Sip jest postacią arcyciekawą w nurcie piosenki poetyckiej, ponieważ jak powszechnie wiadomo wykonuje dwie - wydawałoby się - skrajnie różne czynności: z jednej strony jej życie to Kraina Łagodności, z drugiej natomiast jest...

- ...brązową medalistką Mistrzostw Polski Tae-Kwon-Do (smiech).

Lubelska Federacja Bardów (Piotr Selim Jan Kondrak) fot. Mohylek

Jan Kondrak (fot. Ewa Piątek)

- Jeden z moich byłych kolegów radiowych zwierzył mi się kiedyś, że poprosił rodzinę, aby na jego pogrzebie wybrzmiał wasz "Ataman".

- To jest piosenka ludowa, która z pochodzenia tak naprawdę jest piosenką rosyjską i rzeczywiście jest to utwór niezwykły, bo w tej chwili na Ukrainie, tam gdzie jest wojna, śpiewa się tę piosenkę po jednej i po drugiej stronie. Jan często o tym mówi i ja też podobnie czuję, że tak naprawdę jest to piosenka o żołnierzu pozostawionym na śmierć przez swojego dowódcę. W niechlubnej historii świata zdarza się to nieustannie: dowódcy, wodzowie, politycy, wysyłają na śmierć w swoim imieniu ludzi młodych, zaślepionych jakimiś bałamutnymi hasłami, czy jakąś dziwną ideologią.

- "Wstań przyjaciółko moja" z wyraźnymi odniesieniami do "Pieśni nad pieśniami" ze Starego Testamentu utrzymana w hipnotycznym, tanecznym rytmie z udziałem skrzypiec, przypomina mi trochę swoją strukturą cohenowski "Dance me to the end of love" i jest drugą po "Atamanie" moją ulubioną pieśnią Lubelskiej Federacji Bardów.

fot. Marek Jamroz

- Tak, zdecydowanie Jan napisał "Wstań przyjaciółko moja" i jeszcze parę innych utworów na podstawie "Pieśni nad pieśniami". Są tam nawet pewne zwroty użyte dosłownie z tłumaczenia Czesława Miłosza, a część jest parafrazowana i dlatego to tak pięknie i nieoczekiwanie brzmi. Mało tego, trzeba też pamiętać, że do tego wzniosłego stylu pisania odwoływał się swego czasu także Edward Stachura, który jest mistrzem Jana Kondraka. Stachura jest także - co tu ukrywać - naszym mistrzem i jest to jeden z najwybitniejszych nie tylko poetów, ale pisarzy polskich.

fot. Marek Jamroz

- Na twoim najnowszym albumie Akustycznie obok klasycznej gitary i bałałajki możemy także usłyszeć bandżo, ukulele a nawet starożytny oud.

- Ja jestem jakby prezesem tego przedsięwzięcia, ale gram tam tylko na gitarze, natomiast na oud, na bałałajce, na bandżo i na ukulele gra Jakub Niedoborek, który jest mistrzem gitary flamenco. Jest on też u nas w Polsce jednym z najbardziej utytułowanych i najbardziej cenionych pedagogów gitary klasycznej.

- Wielokrotnie występowałeś na Festiwalu Polskiej Piosenki w Opolu.

- Tak, a pierwszy raz miałem wystąpić w Opolu jako ten, który przeszedł kwalifikacje Debiutów. Tylko że w międzyczasie - i to znów jest ten słynny długi rok pomiędzy 1993 a 1994 - dostałem te nagrody na Festiwalu Studenckim w Krakowie, a jednym z jurorów opolskich Debiutów i Festiwalu w Krakowie był ten sam człowiek - Jan Poprawa, który stwierdził, że festiwal krakowski ma dłuższą tradycję, czyli jest festiwalem, który jest starszy. I on nie bardzo by chciał, żeby laureat Studenckiego Festiwalu Piosenki w Krakowie był weryfikowany jeszcze przez inny festiwal. W związku z tym zaśpiewałem w Opolu już jako laureat Studenckiego Festiwalu Piosenki w Krakowie, a w Debiutach już nie brałem udziału. I bardzo dobrze, bo wtedy Debiuty wygrała Justyna Steczkowska (śmiech).

Rozmowa z Adamem Nowakiem w Poznaniu nie tylko o Opolu (fot. DeKaDeEs Kroniki Poznania)

- Rozmawiałem niedawno z Adamem Nowakiem z Raz, Dwa, Trzy, który powiedział mi, że "scena amfiteatru [opolskiego - przyp. red] stała się miejscem do osiągnięcia wszelakimi metodami jak najszybszego, spektakularnego efektu medialnego. Piosenka przestaje tam być potrzebna. Przestają tam nawet wybrzmiewać te starsze piosenki w nowych wykonaniach i aranżacjach, które stanowiły o sile tego miejsca. Kto by dziś dopuścił choćby do konkursu Debiutów Marka Grechutę, czy Ewę Demarczyk? Usłyszeliby, że to co robią jest mało festiwalowe". Czy istnieje według ciebie realna szansa, żeby festiwal opolski powrócił do realizowania wartości artystycznych?

 

Ewa Demarczyk (fot. Jan Popłoński)

- Nie wiem. Przede wszystkim nie myślałem o tym i nie zastanawiałem się nad tym. Nie mam na to żadnego wpływu i w związku z tym nie zaprzątałem sobie takimi rzeczami głowy. Mam wrażenie, że musiałoby to być zupełne odświeżenie formuły, musiałoby to być odcięcie tego festiwalu od telewizji, a być może musiałoby to nawet być zupełnie inne miejsce. Mówimy tu o Festiwalu Piosenki Polskiej i to powinno być w tym wszystkim najważniejsze. Nie telewizyjny festiwal celebrytów, nie SuperJedynka czy jakieś inne nagrody przyznawane przez Show business sobie samemu, tylko Festiwal Polskiej Piosenki! A poza tym myślę, że nie mnie to oceniać, bo po pierwsze nie siedzę w tym aż tak głęboko, a po drugie nigdy też nie byłem jakąś wielką gwiazdą tego festiwalu, żeby teraz czegoś żałować (śmiech).

fot. Marek Jamroz

- Jesteś natomiast bezsprzecznie gwiazdą polskiej sceny poetyckiej.

- I to też nie jest właściwe określenie, bo w tym nurcie nie mówimy o gwiazdach. Jestem jednym z reprezentantów tej sceny. A propos Festiwalu w Opolu, słowo gwiazda kojarzy mi się niezbyt dobrze, ponieważ w tym świecie pięciominutowym, w jakim przyszło nam żyć, określenie "gwiazda", oznacza właściwie taki meteoryt, czyli... coś, co trafia na szczyt, potem ma swoje "5 minut" i zaraz potem spada. Musi być duży bum, dużo pieniędzy musi zostać zarobione, a potem ciach i za chwilę będzie ktoś następny, bo teraz przyjdzie pora na kogoś młodszego (śmiech).

- Często występowałeś za granicą, między innymi w Wiedniu, Paryżu, Nowym Jorku, Lwowie i wielokrotnie... w Londynie. Ile razy u nas gościłeś?

- Trzy, albo cztery razy, razem z Lubelską Federacją Bardów. 

- W którym roku byliście po raz ostatni?

fot. Marek Jamroz

- Chyba w 2004. Bohdan Becla i Eva Becla wtedy nas zapraszali, a graliśmy w POSK-u. 

- Chociaż Adam Nowak powiedział mi, że nie ma czegoś takiego jak poezja śpiewana, to postanowiłem, że jednak zadam ci to pytanie. Jak postrzegasz kondycję tego nurtu w drugim dziesięcioleciu XXI wieku w porównaniu ze złotą epoką lat 60' i 70' kiedy to królowali tacy artyści jak Marek Grechuta czy Ewa Demarczyk? 

 

- Wiesz, były to zupełnie inne czasy i to czasy kreowały te postaci. Co do poezji śpiewanej: należałoby od razu postawić pewną definicję. Poezja śpiewana jest wtedy, kiedy ktoś bierze wydrukowany uprzednio przez poetę wiersz i opatruje go muzyką. W tej kategorii mieści się choćby "Bema pamięci żałobny rapsod" Cypriana Kamila Norwida zaśpiewany przez Czesława Niemena. Ponieważ jednak zwyczajowo przylgnęło, że poezja śpiewana to jest piosenka kameralna, to wszystkie podobnie wykonane piosenki wrzuca się do tego worka. Wystarczy, że wykonawca podaje tekst ze zrozumieniem w odróżnieniu na przykład od piosenkarza rockowego (to przykład - nie chcę wcale uogólniać).

fot. Marek Jamroz

- Raz, Dwa, Trzy jest tu na pewno bardzo dobrym przykładem balansowania pomiędzy rockiem i tym, co wielu ludzi rozumie pod pojęciem poezja śpiewana. 

- Ja bym to jednak nazwał piosenka autorską, bo to jest bardzo autorski teatr Adama Nowaka i te utwory powstawały jednak jako piosenki, a nie jako wiersze, do których ktoś napisał muzykę. Mam wrażenie, że poetyckie teksty Adama - bo jest tam przecież pewne nagromadzenie metaforyki, że śmiało można powiedzieć, iż są to utwory poetyckie - są to jednak utwory pisane jako piosenki. Natomiast, jeśli ktoś waży się skomponować coś do poezji Adama Mickiewicza czy Czesława Miłosza, to wtedy mówimy, że jest to poezja śpiewana. A wracając do twojego pytania o kondycję tej sceny, to wygląda to dziś bardzo odmiennie od tego, co działo się w latach 60' i 70', bo w tej chwili jest tak kolorowa młodzież i są oni aż tak różni od siebie i w tak różnych stylistykach operują, że to wszystko aż mieni się różnymi barwami. Nie ma dziś jednej określonej stylistyki muzycznej, ani też stylistyki tekstowej. To wszystko się w tak szerokie obszary rozlało, że wyszło poza wszelkie kategorie i poza wszelkie szufladki. Dlatego nikt tego całego młodego nurtu dziś już chyba nie nazwie poezją śpiewaną czy piosenka autorską, Każdy z nich jest po prostu bytem osobnym.

Tomasz Wybranowski (fot. Tomasz Szustek)

- Jak wspominasz Tomka Wybranowskiego?

- Jako przyjaciela. 

- Co powiesz o jego poezji?

- Bardzo dobry pisarz. Bardzo dobry, przytomny i wrażliwy człowiek. Przegadaliśmy mnóstwo czasu. On zawsze potrafił w tych rozmowach zaprowadzić nas w takie rejony, dokąd byśmy się nawet nie spodziewali zajść. Ma taką właśnie wrażliwość. Kiedy rozmawiamy, on kieruje, a my docieramy do nieoczekiwanych miejsc.

- Pytanie to nie padło z moich ust tylko dlatego, że dobrze znasz się z Tomkiem z licznych wieczorków poetyckich z czasów lubelskich. Ten napis Polisz Czart, który widzisz na mim T-shircie, to nazwa programu radiowego, który od miesięcy wspólnie realizujemy. Kiedy tak słucham jego i teraz ciebie, to muszę powiedzieć, że wy - twórcy z Lublina rzeczywiście macie bardzo specyficzny rodzaj wrażliwości, jaki poza tym regionem nie występuje. Gdybyś miał w kilku zdaniach określić tę waszą kulturową, specyfikę jakich słów byś użył?

- Lublin to nie tylko specyfika kultury muzycznej. Wszystko tu wynika z samego miejsca. A miejsce to jest spotkaniem Wschodu i Zachodu. Dawniej takim miastem był Lwów, ale od momentu, kiedy historycznie się to wszystko przesunęło, jest nim Lublin. W Lublinie krzyżowały się różne szlaki, przechodzili tędy Węgrzy, przechodzili Cyganie...

- Istniała też liczna diaspora żydowska.

- Przede wszystkim! Podczas wojny właściwie pół miasta przestało istnieć i mówimy tu nie o budynkach, tylko o ludziach, więc... tak, rzeczywiście te różne kultury się tutaj stykały, nawzajem przenikały się i wspierały. To był rodzaj takiego pokojowego współistnienia i jest to coś takiego, co w Lublinie jest niezwykłe do dziś.

- W muzycznej sferze chyba również. Z jednej strony wy, z drugiej Budka Suflera, a z trzeciej Bajm...

- Nie dzielimy się na strony! Nie ma barykad i podziału na gatunki. Kiedy Budka Suflera grała ostatni, pożegnalny koncert na Placu Zamkowym w Lublinie, było nam niezwykle miło, że muzycy tego zespołu zaprosili nas do udziału w tym koncercie. Wyszliśmy, zaśpiewaliśmy, wyraziliśmy im olbrzymi szacunek i naszą wieloletnią przyjaźń. Kiedy zeszliśmy ze sceny, dostaliśmy od nich wielką flaszkę whisky, czyli prezent, którego kompletnie nie spodziewaliśmy się (śmiech). To było niesamowite, a ich gest odebraliśmy tak, jakbyśmy dostali pałeczkę w sztafecie. Od starszych kolegów z Lublina. 

fot. Marek Jamroz

- Umownie rzuciłem Bajm, Budka Suflera i Lubelska Federacja Bardów, ale przecież nie wolno zapomnieć także o bardzo silnej lubelskiej scenie reggae...

- ...i o muzyce folkowej Orkiestry św. Mikołaja. 

- Także Lublin jawi mi się takim artystycznym konglomeratem wszystkiego tego, co w Polsce się dzieje. Odnoszę nawet takie wrażenie, że u was spotkało się jakby wszystko na raz. 

- Ale nie można tego też demonizować, bo jest to jednak miejsce, które jest zbyt blisko Warszawy. Centrum wszechświata jest w Warszawie, a Lublin tę siłę przebicia ma jednak o wiele, wiele mniejszą. 

- Pocieszę cię... Suwałki i tak mają gorzej.

Z Markiem Andrzejewskim

rozmawiał Sławek Orwat

Autorzy:
Justyna Urbaniak (Recenzja)

Jedyne co wie o sobie Justyna Urbaniak to to, że sobie odpowiada. Nie bierze odpowiedzialności za to, jak postrzegają ją inni. Bierze odpowiedzialność tylko za to, co sama zrobiła i powiedziała. Zmienia swoje życie według tego, co ją uszczęśliwią. Jej gust muzyczny.jest stały i bardzo szeroki.Muzykę jako formę ekspresji samej siebie odkryła dość późno. Otaczała ją, wypełniała, ale ona sama nie skupiała się na niej. Dopiero, gdy popadła w stan całkowitej alienacji i została z nią "sam na sam", odkryła jej moc. Podobno całkiem niezłe grała kiedyś na klawiszach. Instrument ten jednak nie pozostał na długo w jej życiorysie.  Podczas nabożeństw śpiewała hymny w scholi kościelnej, dzieli czemu do dziś jej zostało śpiewanie podczas prac domowych i zamiłowanie do imprez karaoke. Od zawsze uwielbiała wieczory przy ognisku, kiedy ktoś brał gitarę i zaczynał śpiewać. Czuła wówczas - jak sama mówi - przemożną chęć życia w szczęściu.Muzyka ją uszczęśliwia i określa kim jest. Słucha prawie wszystkiego. Nie rozumie zmiksowanych dźwięków, przypominających odgłos upadających sztućców i puszczanych w radiu piosenek pop, które bezlitośnie ja bombardują. Zawsze gdy zaczyna widzieć efekty celów postawionych przed sobą lub gdy czuje się dobrze, słucha reggae. Punk rock to dla Justyny te dźwięki, które dają jej siłę do walki z każdym dniem i z wszystkimi przeciwnościami, jakie los jej zsyła. Rock towarzyszy jej najczęściej i jest muzyka,jakiej słucha po przebudzeniu. Słucha tez muzyki poważnej, rockowych i metalowych ballad, bluesa, muzyki alternatywnej, skocznych melodii, ciężkiego brzmienia gitar i poezji śpiewanej Wracając do kawałków sprzed lat odkrywa nowe ścieżki, dostrzec coś, czego wcześniej nie widziała.  Stara się nie ograniczać. Ciągle odkrywa i poszukuje czegoś nowego. Muzyka ja określa i pomaga jej dokonywać wyborów, często życiowych. Dużą rolę w życiu Justyny odegrała tworczosc Renaty Przemyk i Comy. Bardzo dawno temu powiedziała, że "byłaby najnieszczęśliwszą osobą na świecie, gdyby przestała słyszeć, bo przestałaby słyszeć muzykę" i często wraca do tego stwierdzenia

Sławek Orwat (wywiad)

Muzyki słuchał wcześniej niż potrafił mówić. W dojrzałość wprowadził go stan wojenny. Przez półtora roku był redaktorem muzycznym tygodnika Wizjer oraz współorganizował dwie edycje WOŚP w Luton, gdzie także prowadził polskie programy w internetowym radio Flash i brytyjskim Diverse FM. W roku 2010 założył kabaret 3 x P, który wystąpił m.in w imprezie poprzedzającej zawody strongmanów Polska - Anglia. Z londyńskim magazynem Nowy Czas współpracuje od marca 2011. W latach 2012 - 2014 prowadził autorską audycję Polisz Czart na antenie brytyjskiego radia Verulam w położonym niedaleko Londynu St. Albans. W roku 2013 program ten był emitowany również na nieistniejącej już platformie radiowej Fala FM z siedzibą w kanadyjskim Toronto. Od lipca 2012 związał się z warszawskim magazynem JazzPRESS, a od października tego samego roku z wychodzącym w Sosnowcu muzycznym kwartalnikiem Lizard. Tłumaczenie jego wywiadu z Leszkiem Możdżerem ukazało się w brytyjskim magazynie LondonJazz. Pojedyncze publikacje jego tekstów pojawiły się się m.in. w londyńskim magazynie Lejdiz, wychodzącym w Edynburgu Pangea Magazine oraz na łamach toruńskich Nowin. Poza działalnością dziennikarską, od czasu do czasu można go także spotkać w roli konferansjera. Największą imprezą, jaką miał okazję zapowiadać dla blisko 2,5 tysięcznej widowni, był zorganizowany przez Buch IP w dniu 8-go marca 2014 londyński koncert, na którym wystąpiły Nosowska, Brodka i Maria Peszek.. W czerwcu 2015 wraz z Tomaszem Wybranowskim reaktywował Listę Przebojów Polisz Czart, która ukazuje się w każda drugą środę miesiąca na antenie NEAR FM w irlandzkim Dublinie. Od roku 2014 dołączył do najbardziej muzycznego polskojęzycznego portalu na Wyspach Brytyjskich - Polski Wzrok z siedzibą w malowniczym Bedford.